دانشگاه حکیم سبزواری مطالعات جغرافیایی مناطق خشک 2228-7167 17 63 2026 05 01 Impacts and Livelihood Mechanisms of Rural Households in Response to Climate Shocks (Case Study: Villages of Gasht Rural District, Saravan County) تاثیرات و ساز و کارهای معیشتی خانوارهای روستایی در برابر شوک‌های اقلیمی (مطالعه موردی: روستای دهستان گشت، شهرستان سراوان) 148 167 242234 10.22034/jargs.2025.529430.1210 FA سیروس قنبری گروه آموزشی جغرافیای روستایی، دانشکده جغرافیا وبرنامه ریزی محیطی، دانشگاه سیستان وبلوچستان، زاهدان، ایران. 0000-0001-5592-9739 ساناز تناکیان دانش آموخته دکتری اگرواکولوژی، دانشکده زراعت، دانشگاه زابل، شهر زابل، ایران. مهدی نادریان فر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زابل. ایران. 0009-0002-9400-1145 Journal Article 2025 06 09 Aim: Over the past years, drought has emerged as a significant natural hazard with far-reaching economic, social, and environmental impacts, profoundly influencing rural livelihoods, especially in the arid and semi-arid areas of the country. The present study was conducted to investigate the impacts and livelihood mechanisms of rural households in response to climate shocks caused by drought in the villages of Gasht Rural District, Saravan County. Material & Method: The study employed a combination of descriptive-analytical and survey approaches. Data were collected using a questionnaire administered to a sample of 248 rural residents. For data analysis, the McKinnon–Haug–Michel statistical test and Exploratory Factor Analysis (EFA) were used. Finding: Drought has had the greatest impact on rural poverty, rural migration, and the reduction of water resources. These findings highlight the urgent need for policymaking aimed at reducing the vulnerability of rural communities and promoting drought-adaptive practices. Conclusion: The findings of this study can contribute to identifying the most significant impacts of drought and local coping strategies, thereby supporting the planning efforts of governmental institutions, rural development organizations, and crisis management authorities. Moreover, these results provide a scientific basis for formulating supportive policies and enhancing the resilience of rural communities against drought Innovation: The findings of this study can play an effective role in identifying the most significant impacts of drought and indigenous coping strategies, thereby aiding the planning efforts of governmental institutions, rural development organizations, and crisis management authorities. Furthermore, these results provide a scientific foundation for formulating supportive policies and enhancing the resilience of rural communities against drought. هدف: در سال‌های اخیر، خشکسالی به عنوان یکی از مخاطرات طبیعی با پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، زندگی جوامع روستایی را به ‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور تحت تأثیر قرار داده است. بنابراین پژوهش حاضر با هدف تأثیرات و ساز و کارهای معیشتی خانوارهای روستایی در برابر شوکهای اقلیمی ناشی از خشکسالی در روستاهای دهستان گشت، شهرستان سراوان انجام شده است. روش و داده: ترکیبی از رویکردهای توصیفی– تحلیلی و پیمایشی بوده و داده‌ها از طریق پرسش‌نامه از نمونه‌ای متشکل از 288 نفر از روستاییان جمع‌آوری شده است. برای تحلیل داده‌ها از آزمون‌های آماری مک‌کینن-هاگ-میشل و تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شد. یافته‌ها: یافتههای پژوهش حاکی از آن است که در میان شاخصهای مختلف مورد بررسی قرار گرفته شده کاهش منابع آب با ضریب ۰/۸۵۶، کاهش درآمد کشاورزان با ضریب ۰/۸۳۱ و فقر روستایی با ضریب ۰/۷۲۴ و به ترتیب در ابعاد زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی بیشترین اثرپذیری را از خشکسالی داشتند. همچنین در بین 25 ساز و کارهای معیشتی خانوارهای روستایی در برابر شوکهای اقلیمی شناسایی‌شده، روستاییان بیشترین تمایل را به اقدامات واکنشی نظیر قاچاق سوخت (۱۷/۳%)، پرداختن به مشاغل غیرکشاورزی (۱۳/۷%)، و قاچاق کالا (۱۱/۷%) داشته‌اند. از سوی دیگر، اقدامات پایدارتر نظیر استفاده از آبیاری نوین (۱/۶%)، تغییر الگوی کشت (۰/۸%) و بیمه محصولات (۰/۸%) در اولویت‌های پایین‌تر قرار داشته‌اند که بیانگر ضعف در زمینه برنامه‌ریزی بلندمدت و عدم حمایت نهادی از کشاورزان در شرایط خشکسالی است. نتیجه‌گیری: خشکسالی بیشترین اثر را بر فقر روستایی، مهاجرت روستایی و کاهش منابع آب داشته است. این نتایج لزوم سیاست‌گذاری فوری برای کاهش آسیب‌پذیری روستاییان و ترویج روش‌های سازگار با خشکسالی را بیش از پیش نمایان می‌سازد. نوآوری، کاربرد نتایج: نتایج این پژوهش در شناسایی مهم‌ترین اثرات خشکسالی و راهکارهای بومی مقابله با آن، می‌تواند در برنامه‌ریزی نهادهای دولتی، سازمان‌های توسعه روستایی و مدیریت بحران مؤثر واقع شود. همچنین، این نتایج مبنایی علمی برای تدوین سیاست‌های حمایتی و ارتقاء تاب‌آوری روستاها در برابر خشکسالی فراهم می‌آورد.

https://jargs.hsu.ac.ir/article_242234_2c48f6bf3d0acb396bde814c14bc7181.pdf