دانشگاه حکیم سبزواری مطالعات جغرافیایی مناطق خشک 2228-7167 17 64 2026 07 23 Examining and Explaining the Key Components of Ecotourism in Enhancing Sustainable Livelihoods Using a Mixed-Method Approach بررسی و تبیین مؤلفه‌های کلیدی اکوتوریسم در ارتقای معیشت پایدار با بهره‌گیری از رویکرد ترکیبی 36 58 248169 10.22034/jargs.2025.541373.1222 FA میرحمید سیدموسوی دانش آموخته کارشناسی ارشد گردشگری، گروه مدیریت دولتی و گردشگری دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. 0009-0007-1630-784X جواد معدنی گروه مدیریت دولتی و گردشگری، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران 0000-0001-7204-5572 ولی نعمتی گروه مدیریت دولتی و گردشگری، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. 0000-0002-4232-2740 Journal Article 2025 08 14 Aim: The purpose of this study is to identify and explain the key components of ecotourism that contribute to enhancing sustainable livelihoods in the border regions of Ardabil Province, using a mixed-methods (qualitative–quantitative) approach. This research further aims to develop a context-based analytical–practical framework to guide policymakers and development planners in the field of border ecotourism.. Materials & Methods: In the qualitative phase, data were collected through semi-structured interviews with 19 academic experts, local managers, and tourism practitioners, and analyzed using thematic analysis in ATLAS.ti (version 24). In the quantitative phase, to validate the qualitative structure and uncover latent dimensions, a researcher-designed questionnaire was distributed among 177 local residents, students, and stakeholders. Data were analyzed using exploratory factor analysis in SPSS (version 26). Findings: The qualitative analysis identified 15 sub-themes categorized into four main themes: “Local capacities and advantages,” “Socio-environmental prerequisites,” “Institutional and infrastructural mechanisms,” and “Socio-economic outcomes.” The quantitative analysis confirmed four main factors: (1) Local participation and economic outcomes, (2) Institutional and infrastructural mechanisms, (3) Adaptive empowerment based on local capacities, and (4) Cultural capital and regional representation, which together explained 56.86% of the total variance. Conclusion: Effective ecotourism development in border regions requires the simultaneous utilization of natural and cultural assets, active community participation, institutional strengthening, infrastructure improvement, and the adoption of incentive-based and adaptive policies. Moreover, enhancing cultural identity and destination storytelling can contribute to population stability, improved economic security, and reduced vulnerability. Innovation: The innovation of this study lies in presenting a multidimensional, context-based analytical–practical model that can guide policymakers, development planners, and local institutions in achieving balanced and sustainable development in border areas. By integrating cultural, institutional, socio-environmental, and economic components, this model offers a comprehensive and locally grounded approach to ecotourism development. هدف: هدف این پژوهش شناسایی و تبیین مؤلفه‌های کلیدی اکوتوریسم مؤثر بر ارتقای معیشت پایدار در مناطق مرزی استان اردبیل با استفاده از رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) است. این مطالعه در پی ارائه یک چارچوب تحلیلی-کاربردی بومی‌محور برای راهنمایی سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان توسعه در حوزه اکوتوریسم مرزی است. روش و داده: پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، داده‌ها از طریق ۱۹ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان دانشگاهی، مدیران محلی و فعالان گردشگری گردآوری و با روش تحلیل مضمون در نرم‌افزار ATLAS.ti نسخه ۲۴ تحلیل شد. سپس در بخش کمی، یافته‌های کیفی به پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته تبدیل و میان ۱۷۷ نفر از ساکنان، دانشجویان و ذی‌نفعان محلی توزیع شد. داده‌های کمی با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی و نرم‌افزار SPSS نسخه ۲۶ بررسی و اعتبارسنجی گردید. یافته‌ها: نتایج تحلیل کیفی ۱۵ زیرمضمون را در قالب چهار مضمون اصلی آشکار ساخت: «ظرفیت‌ها و مزیت‌های بومی»، «پیش‌نیازهای اجتماعی-محیطی»، «ساز و کارهای نهادی و زیرساختی» و «پیامدهای اقتصادی–اجتماعی». یافته‌های کمی نیز چهار عامل اصلی شامل: ۱) مشارکت بومی و پیامدهای اقتصادی، ۲) ساز و کارهای نهادی و زیرساختی، ۳) توانمندسازی تطبیقی بر بستر ظرفیت‌های بومی و ۴) سرمایه فرهنگی و بازنمایی منطقه‌ای را تأیید کرد که در مجموع ۸۶/۵۶ درصد واریانس داده‌ها را تبیین نمودند. نتیجه‌گیری: تحقیق نشان می‌دهد که توسعه پایدار اکوتوریسم در مناطق مرزی مستلزم بهره‌گیری هم‌زمان از منابع طبیعی و فرهنگی، مشارکت فعال جامعه محلی، تقویت نهادهای مرتبط، بهبود زیرساخت‌ها و اتخاذ سیاست‌های حمایتی و انعطاف‌پذیر است. همچنین، ارتقای هویت فرهنگی و روایت‌گری مقصد می‌تواند به تثبیت جمعیت، بهبود امنیت اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری‌های اجتماعی- اقتصادی کمک کند. نوآوری، کاربرد نتایج: نوآوری این تحقیق در ارائه یک مدل تحلیلی-کاربردی چندبعدی و بومی‌محور است که می‌تواند راهنمای سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان توسعه و نهادهای محلی برای تحقق توسعه پایدار و متوازن در مناطق مرزی باشد. این مدل با تلفیق مؤلفه‌های فرهنگی، نهادی، اجتماعی- محیطی و اقتصادی، رویکردی یکپارچه و زمینه‌محور برای توسعه اکوتوریسم ارائه می‌دهد.

https://jargs.hsu.ac.ir/article_248169_9c7bae3f896e2290f659950af59f3d78.pdf