دانشگاه حکیم سبزواری مطالعات جغرافیایی مناطق خشک 2228-7167 17 64 2026 07 23 Ethnobotanical Study and the Conservation Imperative of Medicinal Plants in the Torghabeh-Shandiz Region بررسی گیاه‌شناسی قومی و لزوم حفاظت از گیاهان دارویی در منطقه طرقبه شاندیز 85 104 248170 10.22034/jargs.2025.547669.1230 FA زهرا کرمی دانشجوی دکتری رشته اگرواکولوژی پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0006-9158-9480 کورس خوشبخت گروه اگرواکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0001-8152-4292 حسین محمودی گروه اگرواکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0009-0006-9158-9480 Journal Article 2025 09 21 Aim: This study aimed to systematically document indigenous ethnobotanical knowledge, analyze threats to medicinal plants, and propose practical conservation strategies for the ecologically significant Torghabeh-Shandiz region in Iran, a key reservoir of biocultural heritage. Materials & Methods: An applied, descriptive survey study was conducted from 2021 to 2024. Data were collected via questionnaires and interviews with three purposively sampled stakeholder groups: local vendors (n=11, census), farmers, and natural habitat harvesters (n≈385, Cochran's formula). The instrument covered demographics, ethnobotanical data, and threat assessment. An expert panel confirmed validity, and data were analyzed using descriptive statistics. Findings: The research documented 81 medicinal plant species. Demographics showed predominant female (65.76%) and middle-aged (40-60 years, 57.48%) participation. Medicinal use averaged 64.73%, highest among harvesters (73.80%). Primary therapeutic uses were digestive (24.36%), nervous (11.99%), and infectious (11.12%) diseases. Key species included lavender, mint, bitter almond, and saffron. Major threats included drought (52.27% for farmers), overharvesting (29.68% for harvesters), declining soil fertility, and livestock grazing. A critical generational gap in knowledge transmission was identified. Conclusion: The rich indigenous knowledge faces multidimensional threats. Proposed strategies include: 1) participatory community-centered conservation, 2) digital documentation of knowledge, 3) sustainable cultivation of high-value species (e.g., lavender, saffron), 4) development of plant-based ecotourism, and 5) intergenerational educational programs. This integrated framework aims to preserve both biodiversity and intangible cultural heritage. Innovation: This study provides a novel, quantitative multi-stakeholder analysis of threats within a specific biocultural context. It proposes a localized, integrated conservation model combining documentation, sustainable livelihood alternatives (ecotourism/cultivation), and targeted education to address both ecological degradation and cultural erosion, offering a replicable framework for similar vulnerable regions. هدف: این پژوهش با هدف مستندسازی نظام‌مند دانش بومی گیاهان دارویی، تحلیل کمی تهدیدات از منظر ذی‌نفعان کلیدی و ارائه راهکارهای حفاظتی عملی و بومی‌سازی‌شده برای منطقه طرقبه-شاندیز در استان خراسان رضوی، به عنوان یک کانون مهم زیست‌ فرهنگی، طراحی شد. روش و داده: این مطالعة کاربردی با روش توصیفی-پیمایشی و با نمونه‌گیری هدفمند از سه گروه ذی‌نفع (۱۱ فروشنده محلی، کشاورزان و حدود ۳۸۵ بهره‌بردار از عرصه‌های طبیعی) طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه و پرسشنامه‌ای با تأیید روایی توسط متخصصان گردآوری و با روش‌های آماری توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین) تحلیل شدند. یافته‌ها: در مجموع ۸۱ گونه گیاه دارویی شناسایی شد. میانگین کاربرد دارویی گیاهان 73/64 درصد بود که در بین بهره‌برداران از عرصه طبیعی به حداکثر 80/73 درصد رسید. عمده‌ترین مصارف درمانی مربوط به بیماری‌های گوارشی (36/24 درصد)، عصبی (99/11 درصد) و عفونی (12/11 درصد) بود. گونه‌های شاخص شامل اسطوخودوس، نعنا، بادام تلخ و زعفران بودند. اصلی‌ترین تهدیدات از دید گروه‌های مختلف، خشکسالی (27/52 درصد برای کشاورزان) و برداشت بی‌رویه (68/29 درصد برای بهره‌برداران) شناسایی شد. شکاف نسلی در انتقال دانش (حضور کمرنگ جوانان زیر ۲۰ سال) یک نگرانی جدی بود. نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که دانش بومی گیاهان دارویی در منطقه طرقبه ‌شاندیز اگرچه غنی و کارآمد است؛ اما در معرض تهدیدات چند بعدی (طبیعی، انسانی و فرهنگی) قرار دارد. بر مبنای یافته‌های تحقیق می‌توان عنوان کرد که حفظ این میراث نیازمند یک چارچوب یکپارچه شامل: ۱) برنامه‌های حفاظتی مشارکتی با محوریت جامعه محلی، ۲) مستندسازی دانش بومی برای جبران شکاف ‌نسلی، ۳) ترویج کشت پایدار گونه‌های با ارزش، ۴) توسعه اکوتوریسم گیاهی به عنوان معیشت جایگزین و ۵) اجرای آموزش‌های بین‌نسلی است. نوآوری، کاربرد نتایج: از مهم‌ترین جنبه‌های نوآورانه و کاربردی تحقیق می‌توان به ارائه یک مدل حفاظتی بومی‌شده مبتنی بر تحلیل کمی چند ذی‌نفعی از تهدیدات و تلفیق راهکارهای اکولوژیک (کشت پایدار)، اقتصادی-اجتماعی (اکوتوریسم) و فرهنگی (آموزش و مستندسازی دانش بومی) اشاره کرد. این چارچوب عملیاتی می‌تواند به عنوان الگویی قابل تعمیم برای سایر مناطق دارای میراث زیست‌فرهنگی مشابه و تحت تهدید مورد استفاده قرار گیرد.

https://jargs.hsu.ac.ir/article_248170_09429de6631cbf8378f29a4c9c3a7022.pdf