مطالعات جغرافیایی مناطق خشک

مطالعات جغرافیایی مناطق خشک

دیرینه زیستی و قبض و بسط جوامع باستان بر اساس زمین اسطوره‌شناسی (مورد مطالعه: ایران باستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی ، دانشگاه یزد، شهر یزد، ایـران.
چکیده
هدف: هدف این پژوهش تحلیل زمین‌اسطوره‌های کهن ایرانیان به منظور به چالش کشیدن مطالعات گسترده مختلف قبلی در حوزه‌های باستان‌شناسی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی در مورد ایران باستان از یک سو و گشایش چارچوب‌های نظری دیگر برای مطالعات حوزه‌های مختلف مذکور از دیگر سو جهت آشکار ساختن وضعیت دیرینه‌زیستی و همچنین تحلیل ایران باستان از نظر محل جغرافیایی، زمان شکل‌گیری، فرهنگ دیرینه و جابه‌جایی استقرارگاهی آنان است.
روش و داده: مبنای مطالعه، نمادشناسی و تحلیل نمادهای مطرح در روایت‌های اسطوره‌ای یا آنچه به شکل نثر و نظم در کتب دینی، آئینی و یا متون کهن برجای مانده و انطباق آن با یافته‌های دیرینه جغرافیایی عصر حاضر بوده است.
یافته‌ها: بر پایه زمین‌اسطوره‌های رایج ایرانی، زمان شکل‌گیری جوامع ایرانی دست‌کم به کواترنر پایانی و پس از افزایش دما در حدود ۱۹۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد که در ایران مرکزی، شرق و جنوب شرق کنونی ساکن و توسعه پیدا کرده‌اند.
نتیجه­‌گیری: سرمای یانگر دریاس در حدود ۱۳۰۰۰ سال پیش آن‌ها را به سکونتگاه‌های زیرزمینی کشانده است. شرایطی که سبب شکل‌گیری میترائیسم و بعدتر ستایش آتش شده است. خشکی اولیه هولوسن نیز سبب انقباض جوامع ایرانی و خشکی حدود ۴۰۰۰ سال پیش با شدت بیشتر، آن‌ها را پراکنده و مجبور به کوچ به عرض‌های جغرافیایی بالاتر از جمله آسیای میانه و سرزمین‌های دوردست‌تر در جست‌وجوی آب نموده است. همین دوران، ایرانیان را به پرستش ایزدبانوی آب، آناهیتا یا تیشتر، سوق داده که همواره در حال مبارزه با اپوشه و اژی‌دهاک، اهریمنان خشکی، بوده است. شکل‌گیری این دو ایزد، حاکی از تغییرات شدید آب و هوایی و خشک ‌شدن کره زمین در زمانی بوده است که جوامع متمدن ایرانی شکل ­گرفته و توسعه زیاد پیدا کرده بودند. بر اساس روایت‌­ها احتمالاً قبل از یانگر­ دریاس و در هولوسن میانی، جوامع ایران باستان شرایط بهینه‌­زیستی را تجربه کرده­ و دامنه‌­های جنوبی البرز، احتمالاً سواحل دریاچه‌­های ایران مرکزی ناحیه ثقل جوامع ایران باستان بوده است.
نوآوری: این مقاله چارچوب جدیدی در حوزه علوم زمین فرهنگی می­‌گشاید و به بیان یک نظریه جدید در ارتباط با جوامع باستانی ایران مبتنی بر اسطوره­‌های مرتبط با زمین، به‌ویژه آن‌هایی که در آثار کتب و متون اولیه بر جای مانده آمده است، می‌­پردازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Paleoenvironment and Expansion and Contraction of ancient societies on the basis of geomythology (a case study of ancient Iran)

نویسنده English

Mohammad Sharifi Paichoon
Paleoenvironment and Expansion and Contraction of ancient societies on the basis of geomythology (a case study of ancient Iran)
چکیده English

Aim: This study seeks to challenge many existing studies on ancient Iran in different areas such as archeology, history, culture, and society to set a new theoretical framework to study the abovementioned areas. It also aims to clarify the paleogeography of ancient Iran based on ancient Iranian mythological scripts and oral traditions.
Materials & methods: To conduct this study, very ancient Iranian stories are investigated. These myths are extracted from the holy book of the Zoroastrians, Avesta, which belongs to 1000-1500 BC, or other books written 1000 to 2500 years ago, including Shahnameh, an Iranian epic, or past oral traditions.
Findings: The results show that contrary to previous theories, the formation of those societies dates back to the late Quaternary, after a rise in temperature about 19000 years ago. At that time, people started residing in the center, south, and south-east of Iran. 
Conclusion: The Younger Dryas, about 13000 years ago, forced them to dwell underground. Then, early Holocene droughts restricted them, and a long, severe drought about 4000 years ago scattered them and forced them to migrate. Based on some studies, it was in two time periods, probably before the Younger Dryas and in the mid-Holocene, that the ancient Iranian society experienced good ecological conditions.
Innovation: This article opens a new framework in the field of cultural geosciences and expresses a new theory related to the ancient societies of Iran based on myths related to the earth, especially those left in the works of books and early texts.

کلیدواژه‌ها English

Mythology
Geomythology
Archaeology
Ancient Iran
Anahita
Mitra
آموزگار، ژاله. (1381). تاریخ اساطیری ایران. تهران، انتشارات سمت.
اردستانی­رستمی، حمیدرضا. (1394). اسطوره­های ایرانی؛ برآیند دگرگونی­های اجتماعی و جغرافیایی. فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناسی، ۱۱(۴۰). ص. 35-73.
اسماعیل­پور، ابوالقاسم. (1393). اسطوره، بیان نمادین. تهران، انتشارات سروش، چاپ چهارم.
الیاده، میرچاه. (1389). رساله در تاریخ ادیان. ترجمه جلال ستاری، تهران، سروش، چاپ چهارم.
اوپانیشاد. (1356). ترجمه شاهزاده محمد داراشکوه، تهران، انتشارات طهوری.
اوشیدری، جهانگیر. (1371). دانشنامه مزدیسنا. تهران، نشر مرکز.
اشرف­زاده، رضا؛ بدیع­زاده، مهدخت­شاه. (1395). اسطوره اژدهاکشی در اوستا و متون حماسی. فصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، 12(7). ص. 29-49.
اوستا. (1386). گزارش و ترجمه جلیل دوستخواه. ج 1 و 2، چ یازدهم، تهران، مروارید.
ایمان، محمدتقی، نوشادی، محمودرضا. (1390). تحلیل محتوای کیفی. پژوهش، 3(2). ص. 15-46.
بازرگان هرندی، عباس. (1401). مقدمه­ای بر روش­های تحقیق کیفی و آمیخته: رویکردهای متداول در علوم رفتاری. تهران، انتشارات دیدار.
بهار، مهرداد. (1375). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران، نشر آگاه.
بهار، مهرداد. (1374).  تیشتر، فرشته پرشکوه باران آور. مجله فرهنگ و هنر، ش 67.
بندهش. (1384). تصحیح و ترجمه فضل‌الله پاکزاد، تهران، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
پانائینو، آنتونیو. (1381). راهنمای انتقادی و کتاب‌شناختی دین زردشتی. ترجمه حسن رضایی باغ بیدی، نشریه معارف، 19 (1).  89-130.
پورداود، ابراهیم. (1370). بخش نخست از هرمزدیشت تا خورشید یشت با متن اوستایی. بمبئی.
تراب­پور، جواد، کزازی، میرجلال­الدین. (1394). بررسی تطبیقی ور جم در اساطیر ایرانی و طوفان نوح در تورات. فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی، 11(41). ص.45-75.
تفضلی، احمد. (1378). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، تهران: سخن، چاپ سوم.
تیشتریشت. (1389). ترجمه زهره زرشناس و فرزانه گشتاسب، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
خوش­رفتار، رضا. (1391). ژئومورفولوژی ژئوسایت دودکش­های جن در قره دره­انگوران، ماهنشان زنجان، سازمان زمین­شناسی و اکتشافات معدنی کشور، سی و یکمین گردهمایی علوم زمین.
خوش­رفتار، رضا. (1397). ژئومورفولوژی فرهنگی: نقش ژئوسایت­های کارستی در باورها و فولکلور (مطالعه موردی، استان زنجان). پژوهش­های دانش زمین، 9(34). ص. 129-144.
دادگی، فرنبغ. (1380). بندهش. ترجمه مهرداد بهار، تهران، توس.
دانیکن، اریک­فون. (1393). ارابه خدایان. ترجمه سیامک بودا، تهران، انتشارات جاویدان، چاپ سوم.
دارمستر، جیم. (1394). تفسیر اوستا. تهران، انتشارات دنیای کتاب، 338 صفحه.
دورکیم، امیل. (1383). صور بنیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام، تهران، انتشارات مرکز، چاپ دوم.
دینکرد. (1381). کتاب سوم (درسنامه دین مزدایی). ترجمه فریدون فضیلت، تهران، فرهنگ دهخدا.
رامشت، محمدحسین. (1382). دریاچه‌های دوران چهارم بستر تبلور و گسترش مدنیت ایران. مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان، (1 و 2(15). ص. 13-38.
رحیمی، امید. (1392). شواهد تغییرات سطح دریاچه زریوار در طول هولوسن. رساله دکتری ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.
رستگار­فسایی، منصور. (1379). اژدها در اساطیر ایران. تهران، انتشارات توس.
روایت پهلوی. (1367). ترجمه مهشید میرفخرایی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
زاداسپرم. (1366). وزیدگی‌های زاداسپرم، به کوشش محمدتقی راشد محصل، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زنر، آر. سی. (1384). طلوع و غروب زردشتیگری. تیمور قادری، تهران، امیرکبیر.
ژینیو، فیلیپ. (1372). ارداویراف­نامه. ترجمه ژاله آموزگار، تهران، انتشارات معین.
سرکاراتی، بهمن. (1357). پهلوان اژدرکش در اساطیر و حماسه ایران. شاهنامه فردوسی و شکوه پهلوانی، مجموعه سخنرانی­های سومین جشن طوس، ویراستار: محمد بن موسی دمیری، تهران، نشر سروش.
شریفی پیچون، محمد، فرح­بخش، زهرا. (1395). بررسی مواریث ژئوفرم­های یخچالی کواترنر و تغییرات سیستم­های مورکلیماتیمک و مورفودینامیک در حوضه خضرآباد یزد، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 4(64). ص. 19-40.
شریفی پیچون، محمد؛ طاهری نژاد کاظم، زارع، فاطمه. (1397). ارزیابی تغییرات اقلیمی بین زمان حال و پلئیستوسن و بازسازی شرایط اقلیمی گذشته با استفاده از شاخص­های ژئومورفیک (نمونه موردی: حوضه دشت ابراهیم‌آباد یزد)، مجله پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، 1(5). ص. 110-128.
شریفی پیچون، محمد، فتحی، سودابه. (1401). زمین­اسطوره­شناسی زاگرس میانی، تهران، انتشارات انتخاب.
شریفی پیچون، محمد، قادری، مهدیه. (1401). تحلیل اهمیت ژئومیتوسایت‌ها به عنوان میراث‌های زمین‌شناختی در توسعه گردشگری (مورد مطالعه: استان کرمان)، فضای جغرافیایی، 23 (81). ص. 141-164.
شوالیه، ژان و آلن گربران. (1378). فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، تهران، جیحون.
عزیزی، قاسم، اکبری، طیبه، هاشمی، حسین. (1392). تغییرات پوشش گیاهی و آب و هوای دیرین در طی گذر آخرین دوره یخ‌بندان هولوسن، مطالعه موردی: دریاچه نئور در شمال غرب ایران، پژوهشهای محیط زیست، 4 (7). ص. 3-12.
فردوسی، ابوالقاسم. (1374). شاهنامه؛ به کوشش سعید حمیدیان، تهران، نشر قطره.
فره­وشی، بهرام. (1379). ایرانویج. تهران، دانشگاه تهران.
قائمی، فرزاد. (1389). تفسیر انسان­شناختی اسطوره اژدها و بن­مایه تکرار شونده اژدهاکشی در اساطیر. مجله جستارهای ادبی، شماره 171، ص. 1-26.
کراپ، الکساندر. (1386). درآمدی بر اسطوره شناسی. ترجمه جلال ستاری، تهران، انتشارات مرکز، چاپ سوم.
کریستین، سن آرتور. (1381).  نمونه های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه ای ایرانیان. ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، انتشارات چشمه.
کزازی، میرجلال­الدین. (1372). رؤیا، حماسه، اسطوره. تهران، نشر مرکز.
لنسلین گرین، راجر. (1398). اساطیر یونان. ترجمه عباس آقاجانی، تهران، انتشارات سروش.
کومن، فرانتس. (1383). آیین پر رمز و راز میترایی؛ رازهای میترا. ترجمه هاشم رضی، تهران، انتشارات بهجت.
مالاندرا، ویلیام. (1393). مقدمه­ای بر دین ایران باستان. ترجمه خسرو قلی‌زاده، تهران، نشر پارسه.
متون پهلوی. (1371). گردآوری شده توسط جاماسب جی دستور و منوچهر جی جاماسب آسانا. ترجمه سعید عریان، انتشارات کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
مسکوب، شاهرخ.  (1357). سوگ سیاوش. تهران، خوارزمی.
مشکور، محمدجواد. (1378). نامه باستان. به اهتمام سعید میرمحمد صادق و نادره جلالی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مقدم، محمد. (1363). داستان جم. تهران، انتشارات فروهر، چاپ دوم.
مینوی خرد. (1385). گزارش و ترجمه احمد تفضلی. چ چهارم، تهران، توس.
نیبرگ، هنریک، ساموئل. (1383). دین­های ایران باستان. ترجمه سیف­الدین نجم­آبادی، کرمان، انتشارات شهید باهنر کرمان.
نیکوبخت، ناصر، بزرگ بیگدلی، سعید، ووتی تامه، فونگ (1391). مقایسه ایزدان آب در اسطوره­های ایران و ویتنام، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی، سال 8 (29). ص. 90-110.
وارنر، رکس.  (1386). دانشنامه اساطیر، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران، اسطوره.
ولیکوفسکی، امانوئل (1365) و جهان واژگون شد، ترجمه محمدحسین نجاتیان، تهران، انتشارات سیمرغ.
وندیداد. (1385). ترجمه هاشم رضی، تهران، بهجت.
ویسپرد. (2537). گزارش و ترجمه ابراهیم پورداوود، به کوشش بهرام فره­وشی، چ دوم، تهران، دانشگاه تهران.
ویدن گرن، گئو. (1377). دین‌های ایران. ترجمه منوچهر فرهنگ، تهران، انتشارات آگاهان ایده.
هینلز، جان راسل. (1387). شناخت اساطیر ایران. ترجمه زاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، چشمه.
هدایت، صادق. (1383). زند و هومن­یسن. تهران، نشر جامه دران.
یسنا. (1387). تفسیر و تألیف: ابراهیم پورداود، تهران، اساطیر. چاپ دوم.
یشت­ها. (1347). گزارش و ترجمه ابراهیم پورداوود. ج 1 و 2، چ دوم، تهران، طهوری.
Barber, E. W., and Barber, P. T., 2012. When they severed earth from sky: how the human mind shapes myth. Princeton University Press.
Bentor, Y. K. 1989. Geological events in the Bible, Terra Nova 1, no. 4 326-338.  https://doi.org/10.1111/j. 1365-3121.1989.tb00382.x
Boyce, M., and Frantz, G., 1991. A History of Zoroastrianism, Zoroastrianism under Macedonian and Roman Rule. (Vol. 8) Brill.
Dadagi, Faranbagh, 2001. BonDahesh, Translated by Mehrdad Bahar, Tehran, Tous press [In Persian]
Daniken, A., 1989. Chariots of the Gods? Translated into Persian by S. Bouda, Badragheh Javidan press, Tehran.
Friedrich, W. L.; Kromer, B., Friedrich, M.; Heinemeier, J.; Pfeiffer, T.; and Talamo, S., 2006. Santorini eruption radiocarbon dated to 1627-1600 BC, Science 312, no. 5773, 548-548. https://www.science.org/ doi/10.1126/science.1125087.
Guidoboni, E., 1989. I terremoti prima del Mille in Italia e nellarea Mediterranea: storia, archaeologia, sismologia." Bologna. SGA-Instituto Nazionale di Geofisica. http://www.cftilab.it/index.php/it/gli-scaffali/pubblicazioni/libri/26-i-terremoti-prima-del-mille-in-italia-e-nell-area-mediterranea-storia-archeologia-sismologia-1989.
Hamblin, D. J., 1987. Has the Garden of Eden been located at last?: Smithsonian, v. 18, p. 127-135. https://tipsnesia.com/wp-content/uploads/2022/12/Eden.pdf.
Hedayat, S., 2004. Zand-i- wahman Yasn, Tehran, Jamehdaran press.
Kubatzki, L.; Rollefson, C.; Todorova, H. & van Andel, T., 2006. Climate Forcing due to the 8200 cal BP event observed at Early Neolithic sites in the Eastern Mediterranean, Quaternary Research 66, 401–420.  https://doi.org/10.1016/j.yqres.2006.06.009.
Ludwin, R. S., 2005. Robert Dennis, Deborah Carver, Alan D. McMillan, Robert Losey, John Clague, Chris Jonientz-Trisler, Janine Bowechop, Jacilee Wray, and Karen James. "Dating the 1700 Cascadia earthquake: Great coastal earthquakes in native stories." Seismological Research Letters 76, no. 2: 140-148. https://doi.org/10.17953
Manning, S.W., Ramsey, C. B., Kutschera, W., Higham, T., Kromer, B., Steier, P. and Wild, E.M., 2006. Chronology for the Aegean Late Bronze Age 1700-1400 BC. Science312(5773), pp.565-569. https://doi: 10.1126/science.1125682.
Masse, W. B., and Masse, M. J., 2007. Myth and catastrophic reality: using myth to identify cosmic impacts and massive Plinian eruptions in Holocene South America, Geological Society, London, Special Publications 273, no. 1, 177-202. https://doi.org/10.1144/GSL.SP.2007.273.01.15
Masse, W. B., Barber, E. W., Piccardi, L., & Barber, P. T. (2007). Exploring the nature of myth and its role in science. Geological Society, London, Special Publications, 273(1), 9-28.
Mayor, A., 2011. The First Fossil-Hunters: Dinosaurs, Mammoths, and Myth in Greek and Roman Times. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Neches, I. M., 2013. “The Mythological and Religious Value of Geoheritage. Case Study: The Bucegi Mountains.” Analele Universitatii Bucuresti: Geografie. ISSN Online: 2247 - 238X. https://annalsreview.geo.unibuc.ro/2013/Neches.pdf  
Piccardi, L., 2005. Paleoseismic evidence of legendary earthquakes: the apparition of Archangel Michael at Monte Sant'Angelo (Italy)." Tectonophysics 408, no. 1-4: 113-128. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2005.05.041
Piccardi, L., & Masse, W. B., 2007. Myth and geology. Geological Society of London.
https://doi.org/10.1144/gsl.sp.2007.273.01.02
Ryan, W., and Pitman, W., 2000. Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history. Simon and Schuster. https://www.publishersweekly.com/9780684810522
Ryan, W. B. F., 2004. The Black Sea flood: a seed for myth? Paper 183 – 3 presented at the 32nd Inter-national Geological Congress, Florence, Italy.
Sharifi Paichoon, M. 2020. Analysis of the origin,  formation, and development of sand ramps on the  Eastern slopes of  Shirkouh,  Yazd,  Central  Iran, Geomorphology 351. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2019.106891
Sharifi, A.; Pourmand, A.; Canuel, E. A.; Ferer-Tyler, E.; Peterson, L. C.; Aichner, B.; & Lahijani, H. A., 2015. Abrupt climate variability since the last deglaciation based on a high-resolution, multi-proxy peat record from NW Iran: The hand that rocked the Cradle of Civilization?”, Quaternary Science Reviews, 123, 215-230. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2015.07.006
Tepper, J. H., 1999. Connecting Geology, History, and the Classics through a course in Geomythology, Journal of Geoscience Education, 47:3, 221-226. https://doi.org/10.5408/1089-9995-47.3.221
Tudge, C., 1996. the time before history: New York, Scribner, 366 p.
Visperad, (1978) Reported and translated by Ebrahim Pourdavoud, with the effort of Bahram Farh-Vashi, Tehran, Tehran University press
Vitaliano, D.B., 1973. Legends of the Earth: Bloomington, Indiana University Press, 305 p.
Vitaliano, D. B., 2007. Geomythology: geological origins of myths and legends. Geological Society, London, Special Publications, 273(1), 1-7. https://doi.org/10.1144/GSL.SP.2007.273.01.01
Widengren, G., 1998. Iranian's religions, Translated by Manouchehr Farhang, Tehran, Agahan Ideh press.
Velikovsky, A., 1986. Worlds in collision, translated by M Hossein Nejatian, Tehran, Simorgh press.
Wyatt, T. 1996. Geochronology and Myth—are Gods Catastrophes? CIESM Workshop Monograph 24: ‘Human records of recent geological evolution in the Mediterranean Basin—historical and archaeo-logical evidence’, Santorini, (2003), 152 pp., Monaco. https://ciesm.org/online/monographs/24/WM_24_119_130.pdf

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 18 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 22 خرداد 1402
  • تاریخ انتشار 12 اردیبهشت 1403