مطالعات جغرافیایی مناطق خشک

مطالعات جغرافیایی مناطق خشک

مدل‌سازی و طبقه‌بندی تنوع زمینی در جهت حمایت از تصمیم‌گیری‌های حفاظتی و زمین‌گردشگری در حوضه آبریز زاینده‌رود

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه حکیم
10.22034/jargs.2026.567173.1249
چکیده
هدف: در این پژوهش، الگوی فضایی تنوع زمینی (ژئودایورسیتی) در حوضه زاینده‌رود با هدف شناسایی نواحی دارای اهمیت بالای اکولوژیکی و ظرفیت‌های زمین‌گردشگری بررسی شد. این یافته بر وجود هم‌راستایی میان ژئودایورسیتی و تنوع زیستی دلالت دارد و لزوم ادغام شاخص‌های زمین‌محور در برنامه‌ریزی حفاظتی، مدیریت سرزمین و طرح‌های توسعه پایدار را برجسته می‌کند.
روش و داده: ژئودایورسیتی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین پایداری محیطی، بازتاب‌دهنده تنوع سنگ‌ها، خاک‌ها، ساختارهای زمین و فرم‌های ژئومورفولوژیکی است و نقش تعیین‌کننده‌ای در غنای زیستی ایفا می‌کند. در این مطالعه، چهار شاخص اصلی شامل ویژگی‌های سنگ‌شناسی، تیپ‌های خاک، ساختارهای هیدروژئولوژیکی و اشکال ژئومورفیک به‌عنوان مؤلفه‌های پایه انتخاب شدند. لایه‌های اطلاعاتی تنوع پارامترها از منابع دست اول تهیه شده و هر یک با روش طبقه‌بندی شکست طبیعی (Jenks) تفکیک شدند. سپس این لایه‌ها در قالب یک مدل تلفیقی وزنی ترکیب شده و نقشه نهایی ژئودایورسیتی در پنج طبقه از بسیار کم تا بسیار زیاد تهیه گردید.
یافته‌ها: نتایج تحلیل فضایی نشان داد که بیش از نیمی از حوضه در طبقات تنوع زیاد تا بسیار زیاد قرار دارد. این نواحی عمدتاً در ارتفاعات میانی و بالایی، مناطق با شیب‌های تند، واحدهای کوهپایه‌ای، و محدوده‌هایی با دگرگونی لیتولوژیک قابل توجه واقع شده‌اند. بررسی تطبیقی این طبقات با مناطق تحت حفاظت رسمی نشان داد که پارک‌های ملی قمیشلو و کلاه‌قاضی و همچنین برخی زیستگاه‌های حساس حاشیه‌ای دارای هم‌پوشانی معناداری با نواحی دارای ارزش بالای تنوع زمین هستند.
نتیجه‌گیری: نتایج این مطالعه بر ضرورت گنجاندن ملاحظات تنوع جغرافیایی در استراتژی‌های حفاظتی، مدیریت زمین و برنامه‌ریزی توسعه پایدار در حوضه های آبریز تأکید دارد.
نوآوری، کاربرد نتایج: چارچوب پیشنهادی این تحقیق، با توجه به ماهیت داده‌ محور و قابلیت انطباق بالا، می‌تواند به‌عنوان الگویی کاربردی برای پایش، ارزیابی و برنامه‌ریزی محیطی در سایر حوضه‌های آبخیز کشور مورد استفاده قرار گیرد و زمینه‌ای برای توسعه رویکردهای مبتنی بر ژئودایورسیتی در مدیریت سرزمین فراهم سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Geospatial Modeling and Spatial Classification of Geodiversity to Support Conservation Strategies and Geotourism Planning in the Zayandeh-Rood watershed

نویسندگان English

Marzieh Ahmadi
Leila Goli Mokhtari
Abolghasem Amirahmadi
Hakim university
چکیده English

Aim: This study examines the spatial patterns of geodiversity within the Zayandeh-Rood watershed with the objective of identifying areas of high ecological significance and notable geotourism potential.
Material & Method: Geodiversity (encompassing the variety of rocks, soils, landforms, and hydrological–geological processes) plays a fundamental role in supporting biodiversity and shaping ecosystem functions. In this research, four principal components were selected as core indicators of geodiversity: lithological characteristics, soil types, hydrogeological structures, and geomorphological forms. The thematic layers representing each indicator were classified using the natural breaks (Jenks) method to ensure optimal representation of internal variability. These layers were then integrated into a composite model to produce a final geodiversity map categorized into five classes, ranging from very low to very high.
Finding: The spatial analysis revealed that more than half of the watershed falls within the high and very high geodiversity classes. These areas are predominantly located in mid to high elevation zones, regions with steep slopes, and domains characterized by complex slope and piedmont units. A substantial spatial overlap was also observed between high geodiversity zones and formally protected areas, including Qamishlu and Kolah Ghazi National Parks. This overlap underscores a strong correspondence between geodiversity and biodiversity-rich habitats, suggesting that regions with diverse geological and geomorphological attributes tend to support greater ecological complexity.
Conclusion: The outcomes of this study emphasize the necessity of incorporating geodiversity considerations into conservation strategies, land management, and sustainable development planning.
Innovation: The methodological framework presented here offers a transferable and practical approach for geodiversity assessment for other watersheds and landscape planning contexts across the country.

کلیدواژه‌ها English

Geodiversity
Zayandeh-Rood Watershed
Geotourism
Biodiversity

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 28 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 28 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 05 شهریور 1405