مطالعات جغرافیایی مناطق خشک

مطالعات جغرافیایی مناطق خشک

الگوی شهر چابک ارگانیک در مقیاس محله: تحلیل ظرفیت‌های حکمرانی، اقتصادی، اجتماعی و نوآورانه در محلات کم‌برخوردار مشهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی،مشهد،ایران
2 گروه جغرافیا، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
10.22034/jargs.2026.558920.1241
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف واکاوی ظرفیت‌های چابکی در سکونتگاه‌های غیررسمی مشهد و با معرفی چارچوب مفهومی نوین «شهر چابک ارگانیک» انجام شد. هدف اصلی، شناسایی و تحلیل سازوکارهای ذاتی حکمرانی، اقتصادی، اجتماعی و نوآورانه‌ای بود که به این سکونتگاه‌ها توانایی انطباق پویا با شرایط متغیر را می‌بخشد.
روش و داده: این پژوهش با رویکردی ترکیبی (کمی-کیفی) و با طرح تحقیق توصیفی-تحلیلی انجام شد. در بخش کمّی، ۳۸۴ نفر از ساکنان شهرک شهید باهنر مشهد با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب و با پرسشنامه محقق‌ساخته مورد بررسی قرار گرفتند. در بخش کیفی، ۳۰ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ساکنان و متخصصان انجام و داده‌ها با استفاده از رویکرد نظریه داده‌بنیاد و نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شد. تحلیل داده‌های کمّی با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و SmartPLS انجام گرفت.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد سکونتگاه‌های غیررسمی مشهد از ظرفیت‌های چابکی قابل توجهی برخوردارند. در مؤلفه حکمرانی چابک، «سیستم حل اختلاف غیررسمی» (۸۰٪) و «تصمیم‌گیری جمعی» (۶۰٪)؛ در اقتصاد چابک، «شبکه‌های مالی خودجوش» (۶۷/۶۶٪) و «انعطاف‌پذیری کسب‌وکار» (۳۳/۵۳٪)؛ در جامعه چابک، «همیاری اجتماعی» (۷/۸۶٪) و «سرمایه اجتماعی قوی» (۳/۷۳٪)؛ و در نوآوری چابک، «راهکارهای کم‌هزینه» (۷/۴۶٪) و «سازگاری فضاها» (۵۰٪) به عنوان مضامین اصلی شناسایی شدند. نتایج مدل معادلات ساختاری نشان داد جامعه چابک با ضریب مسیر ۰.۴۵ بیشترین تأثیر را بر تاب‌آوری کلی دارد. همچنین رابطه دوطرفه معناداری بین اقتصاد چابک و نوآوری چابک مشاهده شد.
نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان داد سکونتگاه‌های غیررسمی مشهد نمونه‌های عینی از «شهر چابک ارگانیک» هستند که در آنها چابکی نه محصول برنامه‌ریزی رسمی، بلکه نتیجه یادگیری جمعی و خودسازمان‌دهی در بستر محدودیت‌هاست. سرمایه اجتماعی به عنوان زیرساخت نامرئی، بنیان سایر ابعاد چابکی را تشکیل می‌دهد. این مطالعه تغییر پارادایمی از نگاه کمبودمحور به ظرفیت‌محور را در مطالعه سکونتگاه‌های غیررسمی ضروری می‌داند.
نوآوری، کاربرد نتایج: نوآوری بنیادین این تحقیق، معرفی و اعتبارسنجی چارچوب مفهومی «شهر چابک ارگانیک» به عنوان لنزی جدید برای درک پویایی‌های درونی سکونتگاه‌های غیررسمی است. کاربرد عملی این مطالعه، ارائه نقشه راهی برای سیاست‌گذاری شهری است که بر اساس تقویت و تلفیق ظرفیت‌های ارگانیک موجود با نظام برنامه‌ریزی رسمی طراحی شده و می‌تواند به افزایش تاب‌آوری شهری و کاهش هزینه‌های مدیریت شهری بینجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Organic Agile City Model at Neighborhood Scale: Analysis of Governance, Economic, Social, and Innovative Capacities in Underserved Neighborhoods of Mashhad

نویسندگان English

saleh ebrahimipour 1
katayoon alizadeh 2
1 Islamic Azad University, Mashhad, Iran
2 Department of Geography, Faculty of Management and Accounting, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
چکیده English

Aim: This study aimed to analyze agility capacities in Mashhad's informal settlements by introducing the innovative "Organic Agile City" framework, focusing on inherent governance, economic, social, and innovation mechanisms that enable dynamic adaptation to changing conditions.
Material & Method: Employing a mixed-methods approach with a descriptive-analytical design, data were collected through a researcher-developed questionnaire from 384 residents selected via multi-stage cluster sampling, alongside 30 semi-structured interviews with residents and experts. Quantitative data were analyzed using SPSS and SmartPLS, while qualitative data underwent grounded theory analysis using MAXQDA.
Finding: The results revealed significant agile capacities across all dimensions: informal dispute resolution systems (80%) and collective decision-making (60%) in governance; spontaneous financial networks (67.66%) and business flexibility (53.33%) in economy; social mutual aid (86.7%) and strong social capital (73.3%) in society; and low-cost solutions (46.7%) with spatial adaptability (50%) in innovation. Structural equation modeling indicated that agile society had the strongest impact on overall resilience (path coefficient: 0.45), with a significant bidirectional relationship between agile economy and innovation.
Conclusion: The study demonstrates that these settlements exemplify "Organic Agile City" characteristics, where agility emerges from collective learning and self-organization rather than formal planning, with social capital serving as fundamental infrastructure. This necessitates a paradigm shift from deficit-based to capacity-based approaches in studying informal settlements.
Innovation: The fundamental innovation lies in introducing and validating the "Organic Agile City" framework as a new lens for understanding internal dynamics of informal settlements. The practical application provides a policy roadmap for enhancing urban resilience and reducing management costs through integrating organic capacities with formal planning systems.

کلیدواژه‌ها English

Informal Settlement
Agile City
Local Governance
Informal Economy
Social Capital
Mashhad

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 19 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 03 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 04 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 05 شهریور 1405